Sociaal domein

Het sociaal domein gaat over beleid en voorzieningen die direct raken aan het dagelijks leven van inwoners.

Gemeenten hebben binnen het sociaal domein belangrijke wettelijke taken, onder andere vanuit de Wmo 2015, Jeugdwet, Participatiewet en Wet gemeentelijke schuldhulpverlening (Wgs). Denk aan jeugdhulp, maatschappelijke ondersteuning, werk en inkomen, gezondheid, welzijn en inburgering.

Brede blik

De verschillende onderwerpen binnen het sociaal domein hangen vaak met elkaar samen. Problemen met inkomen kunnen bijvoorbeeld gevolgen hebben voor gezondheid, wonen of de opvoeding van kinderen. Andersom kunnen gezondheidsproblemen of een beperking gevolgen hebben voor iemands mogelijkheden om te werken of zelfstandig mee te doen. Het sociaal domein vraagt om een integrale aanpak en een brede blik; het gaat over de samenhang tussen beleidsterreinen, de kwaliteit en toegankelijkheid van ondersteuning, de beschikbare financiële middelen en de manier waarop de gemeente samenwerkt met inwoners en maatschappelijke partners. Hoe kan je als raadslid sturen op zoiets breeds en complex als het sociaal domein?

Als raadslid kun je niet van ieder onderwerp binnen het sociaal domein alle details te kennen. Combineer signalen uit de samenleving met lokale cijfers, onderzoeken, evaluaties en ervaringen van professionals. Vergelijk de situatie in jouw gemeente waar mogelijk met andere gemeenten via bijvoorbeeld Waarstaatjegemeente.nl.

Begroting

De taken in het sociaal domein worden uitgevoerd in het kader van medebewind. Dat betekent dat de gemeenten uitvoering moeten geven aan de wetgeving en geld voor krijgen vanuit het Rijk. Dat geld is vaak niet genoeg, waardoor de gemeente uit andere middelen geld moet bijleggen. Een groot deel van de gemeentebegroting gaat op aan het sociaal domein.

Veranderingen in wetgeving, landelijke beleidskeuzes, demografische ontwikkelingen en de vraag naar ondersteuning hebben blijvende gevolgen voor de gemeentelijke begroting. Als raadslid moet je daarom niet alleen kijken naar de kwaliteit van voorzieningen, maar ook naar de betaalbaarheid en de ontwikkeling van de vraag, omdat de gemeente niet structureel tekorten kan blijven betalen uit andere middelen.

(Regionale) samenwerking

Veel ondersteuning wordt niet alleen door de gemeente uitgevoerd. Gemeenten werken bijvoorbeeld samen met zorgaanbieders, welzijnsorganisaties, onderwijsinstellingen, GGD'en, woningcorporaties en andere maatschappelijke partners.

Wat kan de raad doen?

  • Kaderstellende rol: De raad kan bepalen welke maatschappelijke doelen de gemeente nastreeft, welke prioriteiten worden gesteld en welke financiële middelen daarvoor beschikbaar zijn. Let op: Kaderstelling gaat niet alleen over hoeveel voorzieningen er zijn. Het gaat ook over het gewenste maatschappelijke resultaat en over de verplichting om aan de wet te blijven voldoen. Inwoners die een beroep doen op deze landelijke wetgeving kunnen niet zomaar geweigerd met als reden dat de gemeente geen geld heeft.
  • Controlerende rol: De raad kan het college vragen om inzicht in bijvoorbeeld bereik, kwaliteit, wachttijden, cliënttevredenheid, maatschappelijke resultaten en financiële ontwikkelingen. Let op: Cijfers vertellen echter niet het hele verhaal. Signalen en ervaringen van inwoners, cliënten, professionals en maatschappelijke organisaties geven aanvullend inzicht in knelpunten in de uitvoering.
  • Volkvertegenwoordigende rol: Als volksvertegenwoordiger haalt een raadslid signalen en ervaringen uit de samenleving op en vertaalt deze naar het gemeentelijk beleid. Let op: Combineer signalen uit de samenleving altijd met andere informatiebronnen. Een individuele ervaring is waardevol, maar geeft niet automatisch een volledig beeld van de situatie in de gemeente.

Belangrijkste thema’s en wetten binnen het sociaal domein

Hieronder vind je per thema relevante informatie, raadgevers en webinars die je helpen om inzicht te krijgen in de gemeentelijke verantwoordelijkheden en als raadslid richting te geven aan het beleid.

Jeugd en Onderwijs

Jeugd en Onderwijs

Een belangrijke wet binnen sociaal domein is de Jeugdwet. Volgens de Jeugdwet zijn gemeenten verantwoordelijk voor het beschikbaar stellen van jeugdhulp. Het gaat onder meer om ondersteuning bij opvoed- en opgroeiproblemen, psychische problemen en gedragsproblemen. Hieronder vind je relevante informatie die jou als raadslid verder helpen om te sturen op het complexe jeugdveld en onderwijs.

Bestaanszekerheid, Werk en Inkomen

Bestaanszekerheid, Werk en Inkomen

Hieronder vind je relevante informatie die jou als raadslid verder helpt om te sturen op manieren van gemeentelijke ondersteuning op gebied van inkomen, werk, schulden en participatie en de toegankelijkheid van deze ondersteuning. Gemeenten hebben hierbij belangrijke taken vanuit onder andere de Participatiewet en de Wet gemeentelijke schuldhulpverlening.

De Participatiewet is gericht op het ondersteunen van mensen naar werk of het bieden van een inkomen (bijstand), onder andere voor mensen met een arbeidsbeperking. Gemeenten zijn verantwoordelijk voor mensen die kunnen werken, maar daarbij ondersteuning nodig hebben.

De Wet gemeentelijke schuldhulpverlening (Wgs) verplicht gemeenten om inwoners met problematische schulden te ondersteunen en beleid vast te stellen voor de uitvoering van schuldhulpverlening.

WMO en Maatschappelijke ondersteuning

WMO en Maatschappelijke ondersteuning

De Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo 2015) regelt ondersteuning voor burgers die niet volledig zelfredzaam zijn of niet goed kunnen deelnemen aan de samenleving. Het gaat bijvoorbeeld om ondersteuning van mantelzorgers, huishoudelijke hulp, begeleiding of dagbesteding.

Een andere belangrijke wet is de Wet langdurige zorg (Wlz). De Wet langdurige zorg (Wlz) regelt intensieve en langdurige zorg voor mensen die blijvend 24 uur per dag zorg of toezicht nodig hebben. De uitvoering valt niet onder de verantwoordelijkheid van de gemeente. Als raadslid is kennis van de Wlz belangrijk om te begrijpen welke zorg onder de verantwoordelijkheid van de gemeente valt en welke zorg door andere partijen wordt geregeld.

Hieronder vind je relevante informatie die jou als raadslid verder helpen binnen deze thema’s van sociaal domein.

Gezondheid, Preventie en Welzijn

Gezondheid, Preventie en Welzijn

Gemeenten hebben belangrijke taken op het gebied van publieke gezondheid, preventie en welzijn. Een deel van deze taken is gericht op het voorkomen van problemen voordat zwaardere ondersteuning nodig is. Denk bijvoorbeeld aan gezondheidsbevordering, mentale gezondheid, welzijn, basisvaardigheden, sport en cultuur. Hieronder vind je relevante informatie die jou als raadslid verder helpt.

Inclusie en Toegankelijkheid

Inclusie en Toegankelijkheid

Een inclusieve gemeente zorgt ervoor dat inwoners kunnen meedoen en gebruik kunnen maken van voorzieningen. Toegankelijkheid gaat daarbij niet alleen over fysieke toegankelijkheid, maar ook over digitale en sociale toegankelijkheid. Hieronder vind je relevante informatie die jou als raadslid verder helpt binnen het thema’s als inclusie en toegankelijkheid.

Zorg en Veiligheid

Zorg en Veiligheid

Zorg en veiligheid komen samen wanneer inwoners te maken hebben met complexe of onveilige situaties. Denk aan huiselijk geweld, kindermishandeling, maatschappelijke onrust en bepaalde vormen van overlast of criminaliteit. Bij deze onderwerpen werken gemeenten vaak samen met organisaties zoals politie, GGD, zorgaanbieders en Veilig Thuis of in regionale samenwerkingsverbanden. Hieronder vind je relevante informatie die jou als raadslid verder helpt om te sturen op zorg en veiligheid.

Asiel, Migratie en Integratie

Asiel, Migratie en Integratie

Gemeenten hebben verschillende taken rond asiel, opvang en integratie. De precieze verantwoordelijkheidsverdeling verschilt per onderwerp. Volgens de Wet inburgering 2021 zijn gemeenten bijvoorbeeld verantwoordelijk voor het aanbieden van een passend inburgeringsaanbod voor statushouders en begeleiding gedurende het traject. Hieronder vind je relevante informatie die jou als raadslid verder helpt om te sturen op asiel, migratie en integratie.

Sport en Bewegen (extra)

Sport en Bewegen (extra)

Geschreven door Kenniscentrum Sport & Bewegen (laatst bijgewerkt op 1-9-2026). 

De waarde van sport en bewegen is onmiskenbaar aangetoond. Het thema Sport en Bewegen is te koppelen aan diverse beleidsvraagstukken. Denk aan de koppeling met de inrichting van de openbare ruimte en verduurzamingsopgaven, zoals de warmtetransitie. Of het versterken van sociale cohesie, weerbaarheid en gezondheid van de inwoners binnen gemeenten. 

Geen wettelijke taak

Sportaccommodaties en het ondersteunen van sportaanbieders vormen vaak een grote kostenpost op de sportbegroting. Toch is Sport is geen wettelijke taak. Dat maakt dat sport en bewegen vaak als sluitpost worden behandeld van een begroting. Echter kennen gemeenten wettelijke taken waar sport en bewegen een bijdrage aan kunnen leveren. Denk aan het verkleinen van wachtlijsten voor jeugdhulpverlening door sport- en beweeginterventies bijvoorbeeld.

Wat kan je doen als raadslid?

Als raadslid kan je vanuit je kaderstellende rol inzetten op een ambitieuze sport- en beweegvisie en monitoren of het uitvoeringsprogramma dat voortkomt uit deze visie de gestelde doelen ook echt haalt. Daarnaast kun je aansturen op de waarde van sport en bewegen voor het realiseren van andere beleidsterreinen, zoals het sociaal en medisch domein en ruimtelijke ordening. Met name bij het inrichten van een beweegvriendelijke en gezonde leefomgeving kan samenwerken met andere gemeenten in een regionale aanpak effectief zijn. Tenslotte rekenen sportaanbieders en inwoners erop dat ze je kunnen vinden met vragen, ideeën en zorgen over hun accommodatie, speeltuin of zwemles.

Hulpmiddelen

Wil je weten hoe je de kracht van sport en bewegen binnen jouw gemeente benut? Kenniscentrum Sport & Bewegen bied je handige kennisproducten en -activiteiten.