Burgemeestersbenoeming
De gemeenteraad heeft een doorslaggevende positie in de selectie van de burgemeester. Dat gaat volgens een vaste procedure.
De raad stelt eerst een profielschets op die wordt overhandigd aan de commissaris van de Koning, degene die de rol van burgemeester vertolkt op het niveau van de provincie.
Sollicitatiebrieven komen vervolgens bij de commissaris van de Koning binnen. Deze maakt dan ook de eerste selectie van een aantal kandidaten voor de gemeenteraad die hij geschikt acht voor het burgemeesterschap. De gemeenteraad stelt uit zijn midden een vertrouwenscommissie samen die vervolgens sollicitatiegesprekken afneemt met de kandidaten.
Ten slotte doet de vertrouwenscommissie een voorstel aan de gemeenteraad voor de aanbeveling van de nieuwe burgemeester, die hierover achter gesloten deuren besluit. Het besluit betreft een aanbeveling voor benoeming van twee mensen, waarvan alleen de naam van de eerst aanbevolen openbaar wordt. Daarna is het aan de minister van Binnenlandse Zaken om de benoeming van de Kroon voort te zetten. De minister kan alleen in uitzonderlijke gevallen afwijken van de aanbeveling van de raad. Sinds het huidige stelsel (2001) is dat nog nooit gebeurd.
Herbenoeming
De burgemeester wordt benoemd voor een periode voor zes jaar. Daarna kan voor een volgende termijn herbenoeming gelden. De gemeenteraad stelt dan ook weer een vertrouwenscommissie in die de aanbeveling tot al dan niet herbenoeming voor de gemeenteraad voorbereid. De minister kan ook hier weer alleen in uitzonderlijke gevallen afwijken van de aanbeveling van de raad.
Tenslotte kan er sprake zijn van verstoorde verhoudingen tussen de gemeenteraad en de burgemeester. Dan kan de gemeenteraad zelfs aan de minister tot een aanbeveling tot ontslag doen. Ook hier geldt dat de minister alleen “op zwaarwegende gronden” van de aanbeveling kan afwijken.
Vertrouwenscommissie
De vertrouwenscommissie bestaat uit vertegenwoordigers van de fracties in de gemeenteraad, meestal de fractievoorzitters. De vertrouwenscommissie heeft veel rechten, maar is ook aan strenge regels gebonden. Zo mag de vertrouwenscommissie alle sollicitatiebrieven inzien die bij de commissaris van de Koning zijn binnengekomen. Ook mag de vertrouwenscommissie andere kandidaten uitnodigen dan die door de commissaris zijn geselecteerd. Alles wat in de vertrouwenscommissie gebeurt is strikt geheim: dit is om sollicitanten te beschermen. Het kan een sollicitant schaden wanneer deze wordt afgewezen, maar wel naar buiten komt dat de sollicitant de burgemeesterspost prefereert boven de huidige baan. Om die reden is lekken uit de vertrouwenscommissie strafbaar.