Opinie: "Zware besluiten, woedende bewoners: de gemeenteraad is allang geen bijbaan meer"

Gemeenteraadsleden doen hun werk naast een ‘normale’ baan. Ondertussen moeten ze onder politieke hoogspanning besluiten over bijvoorbeeld de komst van een azc of de bouw van een datacentrum. Hoog tijd om van het raadswerk een voltijdbaan te maken.
Wie denkt dat gemeenteraden zich alleen maar bezighouden met fietspaden, parkeerproblematiek of de schrijnende wipkip-epidemie in speeltuintjes, heeft het mis. Lokale volksvertegenwoordigers moeten regelmatig beslissingen nemen over zware, complexe onderwerpen met grote gevolgen.

Weloverwogen besluiten

De bouw van een gigantisch, energieslurpend datacenter.  Begrotingen van soms miljarden euro’s belastinggeld. De sloop van een oude volkswijk, of in het geval van de gemeente Moerdijk: het voortbestaan van het hele dorp.  En, het meest omstreden thema in een flink aantal gemeenten: de komst van een azc.

Deze kwesties vragen van raadsleden dat ze zich goed in de materie verdiepen, oog hebben voor uiteenlopende meningen binnen de gemeente, en vervolgens tot een weloverwogen besluit komen. Dat doen ze allemaal naast hun normale baan. Want raadslid zijn, dat doe je er officieel ‘een beetje bij’. En het is de vraag hoe wenselijk dat is.

Overwerkt, onderbetaald en onder druk

Ooit was het idee dat je het werk als raadslid één dag in de week deed. Inmiddels zijn raadsleden er gemiddeld zo’n 20 uur per week aan kwijt.  Daar zijn de vergoedingen dan ook op gebaseerd.  Maar in de grotere steden gaat het zelfs vaak eerder richting de 30 uur per week, met uitschieters naar 40 uur.

Die uren moeten raadsleden zien te maken naast hun normale (parttime) baan of studie, en hun privéleven – als ze dat nog hebben. En dat allemaal tegen het uurloon van een gemiddelde vakkenvuller. 

Deze werkdruk alleen zou een goede reden moeten zijn om van het raadslidmaatschap een fulltimefunctie te maken, in ieder geval in de grotere steden. Daar is overigens al vaker voor gepleit, onder anderen door hoogleraar staats- en bestuursrecht Wim Voermans. Het huidige systeem levert overwerkte raadsleden op of slecht gecontroleerde wethouders (en met een beetje pech allebei).

Maar er is nog een belangrijke reden waarom ook kleinere gemeenten beter af zouden zijn met fulltime raadsleden. Niet alleen de werkdruk, ook de maatschappelijke druk op raadsleden is de afgelopen jaren enorm toegenomen. Wanneer er moeilijke en impopulaire beslissingen genomen moeten worden – zoals over de komst van een azc – krijgen gemeenteraden regelmatig de woede van inwoners over zich heen.

Zo moest bij protesten in Lisse, Houten en Uithoorn de ME worden ingezet, ontplofte in Uitgeest een vuurwerkbom bij het stadhuis, en werd in Doetinchem tijdens een besloten raadsvergadering het gemeentehuis bestormd. Ook worden raadsleden steeds vaker bedreigd.  In 2024 gaf 40 procent van de raadsleden aan te maken hebben gehad met bedreigingen, intimidatie of geweld. In 2014 was dat nog 20 procent. De bedreigingen zijn soms zo erg dat raadsleden thuis beveiligd moeten worden, zoals in Venlo.

Raadsleden staan dus niet minder in de vuurlinie dan Kamerleden. 

Kiezen tussen principes en baan

Voor raadsleden komt daar nog eens bij dat ze zich in veel gevallen te verhouden hebben tot hun werkgever of, als ze ondernemer zijn, tot hun klanten en opdrachtgevers.

Raadsleden zijn nu eenmaal vrijwel altijd nog van iemand anders financieel afhankelijk. En hoe kleiner de gemeente, hoe groter het deel van het inkomen dat van elders komt.

Dat leidt tot een democratisch onwenselijke situatie. Van alle volksvertegenwoordigers wordt verwacht dat ze hun afwegingen ‘zonder last of ruggespraak’ maken.  Zowel raadsleden als Kamerleden moeten vrij zijn om zelfstandig beslissingen te nemen. Maar vanwege het parttime karakter van het raadswerk zijn raadsleden – in tegenstelling tot Kamerleden – niet volledig ‘zonder last’.

Daar wordt in gemeenteraden enigszins rekening mee gehouden. Bij directe belangenverstrengeling – een raadslid dat werkt voor Arriva en moet beslissen over de nieuwe ov-aanbesteding – is het de bedoeling dat raadsleden zich van stemming onthouden.

Maar wat als je baas een uitgesproken mening heeft over een gepolariseerd onderwerp als asiel, die hij duidelijk kenbaar maakt tijdens de bedrijfslunch? Of als je belangrijkste klant voor het stadhuis ‘wij zeggen nee, nee nee tegen een azc’ staat te scanderen? Stem je dan zelfverzekerd, vanwege het algemeen belang, toch vóór de komst van dat azc? Of gaat de vraag of je straks je hypotheek nog wel kunt betalen ineens meespelen? En wat te denken van de relatie met je collega’s, als je maandag weer op kantoor komt?

Dat dit geen ongegronde angst is, bleek onlangs in Terneuzen. Daar hadden raadsleden niet alleen last van bedreigingen en intimidaties. CDA-raadslid Rolf Mobach zou ook door zijn werkgever onder druk gezet zijn om de komst van een asielzoekerscentrum tegen te houden. Mobach wilde niet dat zijn ‘directe omgeving en werkomgeving’ door zijn stemgedrag ‘negatieve gevolgen’ zouden ondervinden, en liet weten bij de stemmingen afwezig te zullen zijn.

De ontbrekende stem van Mobach zorgde er uiteindelijk mede voor dat het azc er niet kwam. De druk had zijn werk gedaan.

Investering in onafhankelijkheid

De situatie in Terneuzen laat zien dat er een zwakke plek zit in onze lokale democratie. Hoewel natuurlijk lang niet iedere werkgever misbruik maakt van zijn macht, bestaat altijd de mogelijkheid dat raadsleden in een onmogelijke spagaat terechtkomen. Daarom zou het goed zijn om ook de raadsleden in kleinere gemeenten een modale, fulltime vergoeding te geven.

Tegenstanders van zo’n fulltime raadslidmaatschap komen vaak met het argument dat raadsleden door hun ‘normale’ baan meer in contact met de samenleving staan.  Maar je kunt je afvragen wie meer contact heeft met de samenleving: een raadslid dat een aantal uur per week kan besteden aan werkbezoeken en persoonlijke gesprekken met inwoners, of een raadslid dat gehaast heen en weer pendelt tussen het stadhuis en zijn kantoorbaan, waar hij iedere dag dezelfde paar collega’s spreekt. En zijn het niet juist de collega’s bij de koffieautomaat die het nemen van lastige beslissingen onmogelijk maken?

Zo’n aanpassing naar fulltime is natuurlijk niet gratis. Naar schatting zou het de belastingbetaler zo’n 300 miljoen per jaar extra kosten.  Maar het zou er wel voor zorgen dat onze lokale volksvertegenwoordigers echt alleen nog maar voor de inwoners van de gemeente hoeven te werken. En dat we de raadsleden net zo serieus gaan nemen als de beslissingen die we hun vragen te nemen.

Tom Lash

Correspondent Overheid bij De Correspondent

Het gehele artikel is ook op de website www.decorrepondent.nl te raadplegen.