Basiskennis: Wat doet de ombudsman voor de raad?
De (lokale) ombudsman is een onafhankelijke hulptroep van de gemeenteraad die een cruciale bijdrage levert met kennis en advies over interne klachtbehandeling, en als onafhankelijke behandelaar van klachten óver de gemeente.
Waar andere hulptroepen kijken naar processen, beleid of financiën, vormt de ombudsman de directe antenne in de samenleving; hij signaleert waar inwoners knelpunten ervaren in de gemeentelijke dienstverlening.
Wat is de ombudsman?
In de Gemeentewet is vastgelegd dat iedere gemeente moet beschikken over een gemeentelijke ombudsman (of ombudscommissie). Indien de raad hier niet voor kiest, kan worden aangesloten bij de Nationale ombudsman in Den Haag, die al voor 83% van de Nederlandse gemeenten als de lokale ombudsman fungeert (2024).
De kracht van de ombudsman ligt in de absolute onafhankelijkheid. Dit betekent dat de ombudsman voor de uitvoering van zijn taken uitsluitend verantwoording schuldig is aan zichzelf. Verder wordt de ombudsman door de raad benoemd voor een termijn van 6 jaar.
Wat doet de ombudsman?
De werkzaamheden van de ombudsman bestaan in de basis uit het behandelen van verzoekschriften van inwoners die een klacht hebben over het gedrag van gemeentelijke bestuursorganen.
- Toetsing op behoorlijkheid: De ombudsman beoordeelt dit gedrag onpartijdig aan de hand van de 'behoorlijkheidswijzer' van de Nationale ombudsman.
- Onderzoek uit eigen beweging: Naast het oppakken van individuele klachten, kan de ombudsman ook zelfstandig een groter onderzoek starten naar structurele misstanden of patronen binnen de gemeentelijke organisatie.
- Informatievoorziening: De ombudsman bundelt alle signalen en informeert de gemeenteraad via rapporten en een jaarverslag over de aard, de omvang en het soort klachten dat speelt in de gemeente.
Relatie raad en ombudsman
De relatie tussen de raad en de ombudsman is gericht op het bewaken van de gemeentelijke kwaliteit. De raad stelt de ombudsman aan, regelt de verordening en ontvangt de formele rapportages. Deze rapportages zijn hét instrument voor de raad om het college te controleren. De raad gebruikt de signalen van de ombudsman om het college kritisch te bevragen over de menselijke maat en het functioneren van de ambtelijke organisatie.
Meerwaarde van de ombudsman
De ombudsman biedt de raad een uniek, extern perspectief op de praktijk van het gemeentelijk handelen:
- Zicht op de burgerkant: De ombudsman brengt de raad in contact met de leefwereld van de inwoner. Je hoort wat er écht misgaat aan de balie of in de procedures.
- Vroegtijdige signalering: Door trends in klachten te rapporteren, helpt de ombudsman de raad om structurele fouten in de uitvoering of de effecten van beleid te herkennen voordat escalatie plaatsvindt.
- Kwaliteitsimpuls voor dienstverlening: De ombudsman oordeelt niet alleen, maar geeft ook aanbevelingen om de omgang met inwoners te verbeteren en de overheid betrouwbaarder te maken.
- Blinde vlekken: Een strategisch opererende ombudsman kijkt verder dan incidenten en de pure aantallen klachten. Hij helpt de raad om de 'onderkant' van het bestuurlijk handelen scherp te krijgen, met name bij complexe constructies, zoals de dienstverlening van gemeenschappelijke regelingen.
De ombudsman is de waakhond voor de behoorlijkheid binnen jouw gemeente. Door als raad jaarlijks het jaarverslag en de eigen-beweging-onderzoeken actief te agenderen in de raads- of commissievergadering, kan je een helder politiek oordeel vellen over het gewenste kwaliteitsniveau van de klachtenbehandeling.
Meer weten? Bekijk dan onze webpagina over de Ombudsman.
